Yüksek lisans ve doktora, yalnızca bir diploma veya akademik unvan edinme süreci değildir. Özellikle doktora, kişinin belirli bir alanda bağımsız olarak araştırma yapmayı, belirsizlikle yaşamayı, eleştiri almayı ve henüz cevabı bulunmamış sorular üzerinde sistemli biçimde çalışmayı öğrendiği uzun bir eğitim dönemidir.
Bu süreç bazen heyecan verici, bazen yorucu, bazen de insanın kendisinden şüphe etmesine neden olacak kadar belirsiz olabilir. Buna karşılık doğru danışman, uygun araştırma konusu ve gerçekçi beklentilerle yürütüldüğünde kişiye yalnızca akademik yeterlilik değil, hayatının geri kalanında kullanabileceği güçlü düşünme ve problem çözme becerileri kazandırır.
Önce şu soruyu sorun: Neden doktora yapmak istiyorum?
Doktora başvurusundan önce verilmesi gereken ilk karar üniversite veya konu seçimi değildir. Öncelikle neden doktora yapmak istediğinizi açık biçimde belirlemelisiniz.
Şu gerekçeler tek başına yeterli olmayabilir:
İsmin önüne “Dr.” unvanı eklemek
İş bulmayı ertelemek
Ailenin veya çevrenin beklentisini karşılamak
Akademisyenliğin rahat bir meslek olduğunu düşünmek
Yalnızca mevcut işten memnun olmamak
Doktoranın otomatik olarak yüksek gelir sağlayacağını varsaymak
Daha sağlam gerekçeler ise şunlar olabilir:
Belirli bir problemi derinlemesine araştırmak istemek
Araştırma ve bilimsel üretimden gerçekten hoşlanmak
Üniversitede akademik kariyer hedeflemek
Araştırma yoğunluklu bir sanayi alanında uzmanlaşmak
Yeni yöntem, teknoloji veya kuram geliştirmek istemek
Kamu politikaları, sağlık, mühendislik veya sosyal bilimlerde uzmanlık kazanmak
Bağımsız araştırmacı olmayı hedeflemek
Doktora yapmaktan vazgeçmek de başarısızlık değildir. Hedeflediğiniz meslek doktora gerektirmiyorsa dört veya beş yıllık iş deneyimi, bazı durumlarda doktora derecesinden daha değerli olabilir.
Yüksek lisans ile doktora aynı şey değildir!
Yüksek lisans çoğunlukla mevcut bilgilerin öğrenildiği ve sınırlı bir araştırma probleminin çözüldüğü bir süreçtir. Doktora ise mevcut bilgi sınırının küçük de olsa ileriye taşınmasını gerektirir.
Doktora öğrencisinden yalnızca kendisine verilen görevleri yapması beklenmez. Zaman içinde şu yeterlilikleri kazanması gerekir:
Araştırılabilir bir problem tanımlamak
Literatürdeki gerçek boşluğu belirlemek
Uygun yöntemi seçmek veya geliştirmek
Veri toplamak ve analiz etmek
Bulguları eleştirel biçimde yorumlamak
Çalışmanın sınırlılıklarını dürüstçe açıklamak
Araştırmasını yazılı ve sözlü olarak savunmak
Yeni araştırma soruları üretebilmek
Bu nedenle doktora, derslerin biraz daha zor olduğu bir eğitim programı olarak görülmemelidir. Bağımsız araştırmacılığa geçiş dönemidir.
Danışman seçimi, üniversite isminden daha önemli olabilir
Danışman, doktora sürecini kolaylaştırabilecek veya dayanılmaz hâle getirebilecek kişidir. Çok yayın yapan, yüksek atıf alan veya tanınmış bir akademisyen her zaman iyi bir danışman olmayabilir.
Danışman adayını seçmeden önce mümkünse mevcut ve eski öğrencileriyle görüşün. Şu soruların cevaplarını öğrenmeye çalışın:
Öğrencileriyle ne sıklıkla görüşüyor?
Gönderilen metinlere ne kadar zamanda geri dönüş yapıyor?
Öğrencilerinin fikir geliştirmesine izin veriyor mu?
Yazarlık sıralamasında adil davranıyor mu?
Öğrencilerini kendi işlerini yaptırmak için mi kullanıyor?
Mezun olan öğrencileri hangi alanlarda çalışıyor?
Öğrencilerinin makale, konferans ve hareketlilik giderlerini destekliyor mu?
Fikir ayrılığı yaşandığında nasıl davranıyor?
Öğrencilerin özel hayatına ve çalışma saatlerine saygı gösteriyor mu?
Laboratuvardan ayrılan öğrencilerle ilişkisi nasıl?
İlk görüşmede karşılıklı beklentileri açıkça konuşmak gerekir. Görüşme sıklığı, yayın hedefleri, veri sahipliği, yazarlık sırası, konferans katılımı ve doktora sonrasındaki planlar mümkün olduğunca baştan belirlenmelidir.
Danışmanınızın her şeyi bilmesini beklemeyin. Gerektiğinde ikinci danışman, tez izleme komitesi üyesi veya kurum dışından bir araştırmacıdan destek alın. Doktora sürecini yalnızca tek kişinin bilgisine, ilgisine ve iyi niyetine bağımlı hâle getirmemek önemlidir.
Tez konusu nasıl seçilmeli?
İyi bir tez konusu yalnızca ilginç değil, aynı zamanda yapılabilir olmalıdır. Konu seçerken şu beş ölçüt birlikte değerlendirilmelidir:
Bilimsel önem: Çözülecek problem gerçekten bir katkı üretiyor mu?
Özgünlük: Daha önce yapılan çalışmalardan anlamlı biçimde ayrılıyor mu?
Uygulanabilirlik: Gerekli veri, cihaz, yazılım, izin ve uzmanlığa ulaşılabiliyor mu?
Süre: Çalışma doktoranın azami süresi içinde tamamlanabilir mi?
Devamlılık: Tezden sonraki araştırmalara temel oluşturabilir mi?
“Bu konuda hiç çalışma yapılmamış” ifadesi her zaman olumlu değildir. Bazen çalışma yapılmamış olmasının nedeni konunun önemsiz, ölçülemez veya uygulanamaz olmasıdır. Literatürdeki boşluğun neden var olduğu ayrıca araştırılmalıdır.
Teziniz dünyadaki büyük bir sorunu tamamen çözmek zorunda değildir. İyi sınırlandırılmış, yöntemi sağlam ve sonuçları tekrarlanabilir küçük bir katkı, kontrolsüz biçimde genişletilmiş iddialı bir tezden daha değerlidir.
Konu değil, araştırma sorusu önemlidir!
“Yapay zekâ”, “iklim değişikliği”, “metaverse” veya “kanser” birer araştırma konusu olabilir, fakat araştırma sorusu değildir. Araştırma sorusu, neyin hangi koşullarda ve hangi ölçütlerle inceleneceğini açıkça göstermelidir.
İyi bir araştırma sorusu:
Cevaplanabilir olmalıdır.
Veri veya sistematik kanıt gerektirmelidir.
Önceden belirlenmiş ölçütlerle değerlendirilebilmelidir.
Çok geniş veya belirsiz olmamalıdır.
Sonuç ne çıkarsa çıksın bilimsel anlam taşımalıdır.
Beklenen sonucu vermeyen deney başarısız deney değildir. Yöntemi doğru uygulanmış olumsuz veya istatistiksel olarak anlamsız bir sonuç da bilimsel bilgi üretir. Sonucu değiştirmek yerine araştırma sorusunu ve yöntemi dürüstçe değerlendirmek gerekir.
Üniversite ve araştırma ortamı seçimi
Üniversitenin dünya sıralamasındaki yeri tek başına yeterli değildir. Bölümün ve araştırma grubunun sunduğu gerçek ortamı inceleyin:
Laboratuvar ve veri altyapısı
Araştırma fonları
Teknik personel desteği
Kütüphane ve veri tabanı erişimi
Etik kurul süreçleri
Uluslararası iş birlikleri
Doktora öğrencilerine verilen mali destek
Mezuniyet süresi ve öğrenci kaybı
Mezunların akademik ve sektörel kariyerleri
Bölüm içindeki çalışma kültürü
Büyük ve tanınmış bir üniversitedeki ilgisiz danışman yerine daha küçük bir kurumda düzenli destek veren üretken bir araştırma grubu daha iyi sonuç verebilir.
Yurt dışı deneyimi neden değerlidir?
Doktoranın tamamını yurt dışında yapmak tek seçenek değildir. Ortak danışmanlık, kısa süreli araştırma ziyareti, Erasmus+, proje hareketliliği, ortak laboratuvar çalışması veya doktora sonrası araştırma da uluslararası deneyim kazandırabilir.
Yurt dışı deneyiminin asıl değeri seyahat etmiş olmak değildir. Farklı bir araştırma kültürünü görmek, yeni yöntemler öğrenmek, uluslararası bir ağ kurmak ve kendi çalışma biçiminizi dışarıdan değerlendirebilmektir.
Ziyaret edilecek kurum yalnızca üniversite sıralamasına göre seçilmemelidir. Birlikte çalışacağınız araştırmacının alanınızla ilişkisi ve size ayırabileceği zaman daha önemlidir.
Mali koşulları baştan hesaplayın!
Doktora yalnızca akademik değil, aynı zamanda ekonomik bir karardır. Burs veya maaş teklifini değerlendirirken yalnızca aylık rakama bakmayın. Şunları birlikte hesaplayın:
Öğrenim ücreti
Barınma ve ulaşım giderleri
Sağlık sigortası
Konferans katılım giderleri
Bilgisayar, yazılım ve cihaz ihtiyacı
Veri veya bulut bilişim maliyetleri
Vize ve çalışma izni koşulları
Bursun süresi
Enflasyon karşısındaki durum
Aile ve çocuk giderleri
Proje sona ererse finansmanın devam edip etmeyeceği
Tam zamanlı bir işte çalışırken doktora yapmak mümkündür, ancak ciddi zaman ve enerji yönetimi gerektirir. İşverenin desteği, çalışma saatleri ve araştırma konusunun işle ilişkisi sürecin sürdürülebilirliğini büyük ölçüde etkiler.
Doktorayı bir proje gibi yönetin!
Doktora sürecini yalnızca danışmanın yönlendirmesine bırakmayın. Kendi yol haritanızı oluşturun. Her dönem için somut fakat gerçekçi hedefler belirleyin:
Dersler ve yeterlilik
Sistematik literatür taraması
Etik kurul ve veri izinleri
Pilot çalışma
Veri toplama
Analiz ve doğrulama
Makale yazımı
Tez bölümlerinin hazırlanması
Savunma öncesi kontroller
Büyük hedefleri haftalık işlere bölün. “Bu ay tezi yazacağım” yerine “bu hafta yöntem bölümünün veri toplama kısmını tamamlayacağım” gibi ölçülebilir hedefler belirleyin.
Her danışman görüşmesinden sonra alınan kararları kısa bir e-postayla kayda geçirmek yararlıdır. Bu kayıtlar unutulan kararları, sürekli değişen beklentileri ve olası anlaşmazlıkları azaltır.
Literatür taraması yalnızca makale toplamak değildir!
Yüzlerce PDF indirmek, literatüre hâkim olmak anlamına gelmez. Okuduğunuz çalışmaları araştırma sorunuza göre sınıflandırmalısınız.
Her çalışma için şu bilgileri kaydedebilirsiniz:
Araştırma problemi
Kullanılan veri veya örneklem
Yöntem
Karşılaştırılan yaklaşımlar
Temel bulgular
Sınırlılıklar
Sizin çalışmanızla ilişkisi
Tekrar kullanılabilecek yöntem veya veri
Çalışmanın güçlü ve zayıf yönleri
Zotero, Mendeley veya EndNote gibi kaynak yönetim araçlarından birini erken dönemde kullanmaya başlayın. Dosya adlarını ve klasörleri düzenli tutun. DOI, sayfa numarası ve bibliyografik bilgileri yazımın sonuna bırakmayın.
Literatür taramasını yalnızca Google Scholar sonuçlarına dayandırmayın. Alanınıza göre Web of Science, Scopus, PubMed, IEEE Xplore, ACM Digital Library ve alan indekslerini birlikte kullanın. Sistematik derleme yapıyorsanız arama dizilerini, veri tabanlarını, tarihleri ve eleme gerekçelerini kaydedin.
Yöntem bilgisini ertelemeyin!
Doktora öğrencisinin en önemli yatırımlarından biri yöntem bilgisidir. Alanınıza göre aşağıdaki konularda yeterlilik kazanmanız gerekebilir:
Araştırma tasarımı
İstatistik ve olasılık
Nitel araştırma yöntemleri
Deney tasarımı
Ölçek geliştirme ve doğrulama
Makine öğrenmesi
Nedensel çıkarım
Görüntü veya sinyal işleme
Veri görselleştirme
Yazılım geliştirme
Tekrarlanabilir hesaplama
Bir yazılımda belirli düğmelere basmayı bilmek, yöntemi bilmek değildir. Kullanılan testin veya modelin varsayımlarını, hangi durumda geçersiz olacağını ve sonuçların nasıl yorumlanması gerektiğini anlamalısınız.
İstatistik danışmanına veya yöntem uzmanına çalışmanın sonunda değil, araştırma tasarlanırken başvurmak daha doğrudur. Hatalı toplanmış bir veri seti çoğu zaman sonradan düzeltilemez.
Veriyi ve araştırma sürecini koruyun!
Verilerin yalnızca bilgisayarınızda tutulması ciddi bir risktir. Ham veri, işlenmiş veri, kod, analiz çıktısı ve makale dosyaları birbirinden ayrılmalıdır.
En azından şu düzen kurulmalıdır:
Birincil çalışma kopyası
Kurumsal veya güvenilir bulut yedeği
Ayrı bir fiziksel yedek
Düzenli sürüm kaydı
Açıklayıcı dosya isimleri
Veri sözlüğü
Analiz günlüğü
Kod kullanılan çalışmalarda Git gibi sürüm kontrol sistemlerini öğrenmek büyük kolaylık sağlar. Hassas veriler açık depolara yüklenmemeli, erişim yetkileri etik kurul ve veri koruma kurallarına göre belirlenmelidir.
Bilimsel verilerin bulunabilir, erişilebilir, birlikte çalışabilir ve yeniden kullanılabilir olması FAIR ilkelerinin temelini oluşturur. Bununla birlikte “açık veri”, bütün verilerin koşulsuz biçimde internete yüklenmesi anlamına gelmez. Kişisel, klinik veya ticari veriler uygun biçimde korunmalıdır. (Wilkinson ve arkadaşları, 2016)
Açık bilim ve tekrarlanabilirlik artık temel becerilerdir!
Günümüzde iyi araştırma yalnızca sonuçları yayımlamakla sınırlı değildir. Uygun alanlarda şu uygulamalar giderek önem kazanmaktadır:
Veri yönetim planı hazırlamak
Analiz kodunu paylaşmak
Kullanılan yazılım sürümlerini belirtmek
Ön kayıt yapmak
Protokol yayımlamak
Açık erişimli kurumsal arşivlerden yararlanmak
Negatif sonuçları saklamamak
Araştırma materyallerini belgeli hâle getirmek
UNESCO’nun Açık Bilim Tavsiye Kararı, bilimsel bilginin erişilebilirliği, şeffaflık, iş birliği ve araştırma altyapılarının paylaşılması konusunda uluslararası bir çerçeve sunmaktadır. (UNESCO Recommendation on Open Science)
Her çalışma tamamen açık hâle getirilemez. Ancak başkasının sizin araştırmanızı anlayabileceği ve mümkünse tekrar edebileceği kadar açıklık sağlanmalıdır.
Üretken yapay zekâ nasıl kullanılmalı?
Bugün ChatGPT, Gemini, Claude ve benzeri araçlar literatür keşfi, kod geliştirme, dil düzeltme ve düşünceleri yapılandırma süreçlerinde kullanılabiliyor.
Ancak bu araçların kullanılması araştırmacının sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Üretken yapay zekâ:
Olmayan kaynaklar üretebilir.
Bir yöntemi ikna edici fakat yanlış biçimde açıklayabilir.
Kod içinde fark edilmesi zor hatalar oluşturabilir.
Metnin özgün katkısını belirsizleştirebilir.
Gizli veya kişisel verilerin açığa çıkmasına neden olabilir.
Literatürdeki azınlık görüşlerini veya önyargıları tekrar edebilir.
Bu nedenle yapay zekâ çıktıları mutlaka doğrulanmalıdır. Araca hasta verisi, yayımlanmamış hakemlik metni, kişisel bilgi, ticari sır veya izin alınmamış araştırma verisi girilmemelidir.
Yapay zekâ bir makalenin yazarı olarak gösterilemez, çünkü doğruluk, çıkar çatışması, etik ihlal ve telif konularında sorumluluk üstlenemez. Kullanımın açıklanıp açıklanmayacağı konusunda üniversitenin ve hedef derginin güncel politikaları izlenmelidir. (COPE, Authorship and AI Tools)
En sağlıklı yaklaşım, yapay zekâyı karar veren bir araştırmacı olarak değil, denetlenen bir yardımcı araç olarak kullanmaktır.
Yayın yapmak amaç değil, araştırmanın sonucudur!
Doktora sürecinde yayın gereklilikleri üniversiteye ve programa göre değişir. Türkiye’de genel çerçeve YÖK Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği ile belirlenmekle birlikte üniversiteler ek mezuniyet ve yayın koşulları koyabilmektedir. Bu nedenle kayıt olduğunuz yılın yönetmeliğini, senato esaslarını ve enstitü yönergelerini saklayın ve düzenli olarak kontrol edin. (Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği)
Makale sayısını artırmak uğruna tek bir çalışmayı gereksiz biçimde parçalara ayırmak, aynı veriyi küçük değişikliklerle tekrar yayımlamak veya katkısı bulunmayan kişileri yazar olarak eklemek etik değildir.
Bir yayın için şu sorular sorulmalıdır:
Makalenin açık bir araştırma sorusu var mı?
Özgün katkısı birkaç cümlede açıklanabiliyor mu?
Yöntem araştırma sorusuna uygun mu?
Karşılaştırmalar adil mi?
Bulgular iddiaları destekliyor mu?
Sınırlılıklar dürüstçe belirtilmiş mi?
Başka bir araştırmacı süreci anlayıp tekrar edebilir mi?
Hedef derginin okur kitlesi bu çalışmayla ilgilenir mi?
Q1 veya yüksek etki faktörlü dergide yayın yapmak değerli olabilir, fakat derginin metriği tek başına makalenin kalitesini göstermez. Araştırmacı değerlendirmesinde yalnızca dergi temelli ölçütlerin kullanılmaması gerektiği DORA Bildirgesi’nde de vurgulanmaktadır. (San Francisco Declaration on Research Assessment)
Yağmacı ve güvenilmez dergilere dikkat edin!
Doktora öğrencileri yayın zorunluluğu ve zaman baskısı nedeniyle güvenilmez dergilerin hedefi olabilir. Bir derginin web sitesinde “uluslararası”, “hakemli” veya “yüksek etki faktörlü” yazması güvenilir olduğunu göstermez.
Göndermeden önce:
Web of Science Master Journal List’i kontrol edin.
Scopus Sources kaydını kontrol edin.
DOAJ kaydını inceleyin.
Yayıncının açık adresini ve iletişim bilgilerini doğrulayın.
Editör kurulundaki kişilerin gerçekten görev yapıp yapmadığını araştırın.
Hakemlik süresinin gerçekçi olup olmadığına bakın.
Ücretlerin açıkça belirtilip belirtilmediğini kontrol edin.
Geri çekme ve yayın etiği politikalarını okuyun.
“Üç günde kabul” veya “garantili Scopus yayın” gibi vaatler ciddi soru işaretleridir. Dergi değerlendirmesinde Think. Check. Submit. kontrol listesinden yararlanılabilir.
Yazarlık ve katkı sorunlarını baştan konuşun!
Makale tamamlandıktan sonra yazarlık sırasını tartışmak çoğu zaman çatışmaya yol açar. Kimlerin hangi katkıları sağlayacağı proje başlangıcında konuşulmalı ve çalışma ilerledikçe yeniden değerlendirilmelidir.
Bir kişinin yalnızca bölüm başkanı, danışman veya proje yöneticisi olması otomatik olarak yazarlık hakkı doğurmaz. Katkılar yöntem geliştirme, veri toplama, analiz, yazma, görselleştirme ve proje yönetimi gibi roller üzerinden açıklanabilir. Bunun için CRediT Contributor Roles Taxonomy kullanılabilir.
Toplantı notlarını, veri paylaşım kararlarını ve taslaklara yapılan katkıları kaydetmek olası anlaşmazlıklarda yararlı olur.
Yazmayı sona bırakmayın!
Tez, bütün deneyler bittikten sonra birkaç ay içinde yazılacak bir rapor değildir. Doktoranın ilk yılından itibaren yazmaya başlayın:
Literatür notları
Yöntem kararları
Deney kayıtları
Başarısız denemeler
Değiştirilen parametreler
Toplantı notları
Şekil ve tablo açıklamaları
Sınırlılıklarla ilgili gözlemler
Her gün saatlerce yazmak gerekmez. Düzenli olarak birkaç paragraf yazmak, aylarca bekleyip bir hafta içinde bölüm tamamlamaya çalışmaktan daha etkilidir.
İlk taslağın kusursuz olması gerekmez. Önce düşünceyi görünür hâle getirin, sonra düzenleyin. İyi yazı çoğu zaman iyi yazılmış ilk taslaktan değil, birkaç kez düzeltilmiş sıradan bir taslaktan çıkar.
Akademik İngilizce ve iletişim
İngilizce, birçok alanda uluslararası bilimin ortak iletişim dilidir. Ancak akademik İngilizce yalnızca karmaşık kelimeler kullanmak anlamına gelmez. İyi akademik dil açık, doğrudan ve tutarlıdır.
Şu beceriler ayrı ayrı geliştirilmelidir:
Makale okuma
Akademik yazma
Sunum yapma
Soru cevaplama
Araştırmayı kısa biçimde anlatma
Uluslararası e-posta yazışması
Hakem yorumlarına cevap verme
Ana dilde iyi yazabilmek de önemlidir. Düşüncesini Türkçe olarak açık biçimde kuramayan bir araştırmacının İngilizce metni de çoğu zaman belirsiz olur.
Görünürlük ve akademik ağ oluşturma
Bilimsel çalışma yalnız yürütülebilir, fakat bilim tek başına yapılamaz. Konferanslar, çalıştaylar ve araştırma ziyaretleri yalnızca sunum yapmak için değil, geri bildirim almak ve gelecekteki iş birliklerini kurmak için değerlendirilmelidir.
ORCID kaydı oluşturun, akademik profilinizi (Google scholar, gitHub, linkedin vb.) güncel tutun ve mümkünse yayınlarınıza ait kod, veri ve ek materyalleri düzenli biçimde ilişkilendirin. Sosyal medya görünürlüğü yararlı olabilir, ancak görünürlük ile bilimsel itibar aynı şey değildir.
Ağ kurmak, insanlardan sürekli talepte bulunmak değildir. Başkalarının çalışmalarını takip etmek, yapıcı geri bildirim vermek, ortak ilgi alanları bulmak ve güvenilir bir çalışma arkadaşı olmak daha kalıcı ilişkiler üretir.
Tez izleme komitesini formalite olarak görmeyin!
Tez izleme komitesi yalnızca altı ayda bir sunum yapılan bürokratik bir mekanizma değildir. İyi kullanıldığında araştırmanın hatalı bir yönde ilerlemesini erken aşamada önleyebilir.
Her toplantıda şu dört noktayı açıkça gösterin:
Önceki toplantıda ne planlandı?
Bu dönemde ne tamamlandı?
Hangi sorunlarla karşılaşıldı?
Bir sonraki dönem için ölçülebilir hedefler nelerdir?
Eleştirileri kişisel saldırı olarak görmeyin, fakat her öneriyi de sorgulamadan kabul etmeyin. Önerinin yöntemsel gerekçesini anlamaya çalışın. Komite kararlarını yazılı hâle getirerek saklayın.
Bürokrasi sizin sorumluluğunuzdadır!
Enstitünün veya danışmanın bütün tarihleri sizin adınıza takip edeceğini varsaymayın. Ders, yeterlilik, tez önerisi, etik kurul, TİK raporu, yayın koşulu, savunma başvurusu ve mezuniyet evrakları için kendi kontrol listenizi oluşturun.
Yönetmelik ve yönergelerin güncel sürümlerini saklayın. Sözlü bilgiyle yetinmeyin. Önemli bir işlemi enstitüden yazılı olarak doğrulayın. Küçük görünen bir dilekçe veya süre ihlali, savunmanın ertelenmesine yol açabilir.
Tez savunması bir savaş değildir!
Savunmanın amacı öğrenciyi küçük düşürmek değil, çalışmanın bilimsel yeterliliğini sınamaktır. Soruları dikkatle dinleyin ve bilmediğiniz bir konuda tahminde bulunmak yerine bilmediğinizi açıkça söyleyin.
Her eleştiriye “haklısınız” demek kadar her eleştiriye karşı çıkmak da doğru değildir. Şu tür cevaplar daha sağlıklıdır:
“Bu sınırlılığın farkındayız ve tezde daha açık belirtebiliriz.”
“Bu analizi şu nedenle tercih ettik.”
“Önerdiğiniz yaklaşım ek bir doğrulama sağlayabilir.”
“Bu sorunun cevabı mevcut verinin kapsamı dışında kalıyor.”
“Bu noktayı kontrol edip düzelteceğim.”
Savunmadan önce çalışmanızın özgün katkısını iki veya üç cümlede anlatabilmelisiniz. Kullanılan her temel yöntemin neden seçildiğini ve çalışmanın en önemli sınırlılıklarını bilmelisiniz.
Ruh sağlığı, doktora başarısından daha önemlidir!
Doktora öğrencileri üzerinde yapılan araştırmalar kaygı, depresyon, maddi belirsizlik ve iş yaşam dengesi sorunlarının lisansüstü eğitimde ciddi bir problem olduğunu göstermektedir. Evans ve arkadaşları, 2018 ve Nature Graduate Survey 2022 bu sorunların bireysel zayıflık olarak görülemeyeceğini ortaya koymaktadır.
Sürekli yorgunluk, uyku bozukluğu, umutsuzluk, yoğun kaygı veya çalışma yeteneğinde uzun süreli azalma yaşıyorsanız profesyonel destek almak gerekir. Bir tez, sağlığınızı kalıcı olarak kaybetmeye değmez.
Dinlenme, spor, aile, arkadaşlıklar ve kişisel ilgi alanları akademik çalışmanın karşıtı değildir. Sürdürülebilir üretkenliğin parçasıdır.
Ayrıca akademideki güç ilişkileri göz ardı edilmemelidir. Hakaret, tehdit, ayrımcılık, taciz, ücretsiz kişisel iş yaptırma veya öğrencinin emeğine el koyma “akademik hayatın doğası” değildir. Kurumun etik kurul, ombudsman, enstitü ve psikolojik destek mekanizmalarını öğrenin.
Doktora sonrasını doktoranın son yılında düşünmeyin!
Akademik kadro sayısı, doktora mezunlarının sayısıyla aynı hızda artmayabilir. Nature’ın 2022 lisansüstü öğrenci araştırması, öğrencilerin kalıcı iş bulma ve kariyer beklentileri konusunda önemli belirsizlikler yaşadığını göstermektedir. (Woolston, 2022)
Doktora sonrasındaki seçenekler yalnızca öğretim üyeliği değildir:
Üniversite ve araştırma enstitüleri
Doktora sonrası araştırma
Özel sektör araştırma ve geliştirme
Veri bilimi ve yapay zekâ
Kamu kurumları
Bilimsel yayıncılık
Patent ve teknoloji transferi
Araştırma yönetimi
Bilim politikası
Danışmanlık
Girişimcilik
Bilim iletişimi
Doktora boyunca yalnızca tez konunuzda değil, aktarılabilir becerilerde de gelişin. Proje yönetimi, ekip çalışması, veri analizi, kodlama, sunum, bütçe hazırlama, raporlama ve teknik yazım birçok sektörde kullanılabilir.
Doktoraya başlamadan önce kontrol listesi
Bir programa kabul edilmeden veya teklifi kabul etmeden önce şu soruların mümkün olduğunca çoğunu cevaplayın:
Neden doktora yapmak istediğimi biliyor muyum?
Bu derece hedeflediğim kariyer için gerekli mi?
Danışmanın mevcut ve eski öğrencileriyle görüştüm mü?
Finansman bütün doktora süresini kapsıyor mu?
Araştırma için gerekli veri ve altyapı mevcut mu?
Yazarlık ve veri sahipliği politikaları açık mı?
Ortalama mezuniyet süresi nedir?
Programdan ayrılan öğrenci oranı nedir?
Mezunlar nerelerde çalışıyor?
Danışman değişikliği mümkün mü?
Kurumda bağımsız şikâyet ve destek mekanizması var mı?
Yayın ve mezuniyet koşullarını okudum mu?
Aile ve özel hayatımla ilgili sonuçları değerlendirdim mi?
Doktora sonrasında akademi dışındaki seçeneklerimi biliyor muyum?
Bu sorulara cevap bulamıyorsanız acele karar vermeyin. Doktoraya bir yıl geç başlamak, yanlış danışmanla dört yıl kaybetmekten daha iyidir.
Son söz
Doktora bir zekâ testi değildir. Çoğu zaman merak, düzenli çalışma, eleştiriye açıklık, dayanıklılık ve gerektiğinde yardım isteme becerisinin birleşimidir. Her gün önemli bir keşif yapmayacaksınız. Bazı deneyler çalışmayacak, bazı makaleler reddedilecek ve bazen aylarca ilerleyemediğinizi düşüneceksiniz.
Bunlar sürecin doğal parçalarıdır. Ancak kötü danışmanlık, etik dışı davranış, sürekli tükenmişlik ve sağlıksız çalışma ortamı normal kabul edilmemelidir.
Doktoranın sonunda yalnızca kalın bir tez bırakmak yeterli değildir. Asıl amaç; hangi sorunun önemli olduğunu anlayabilen, kanıtları eleştirel değerlendiren, yöntemlerinin sınırlarını bilen, yanlışını düzeltebilen ve ürettiği bilginin sorumluluğunu taşıyan bağımsız bir araştırmacı hâline gelmektir.
Seçilmiş kaynaklar
Enisden. “Yüksek lisans / Doktora yapacaklara/yapanlara tavsiyeler”, 2012.
https://enisden.wordpress.com/2012/10/01/doktora-yapacaklarayapanlara-tavsiyeler/Evans, T. M. ve diğerleri. “Evidence for a Mental Health Crisis in Graduate Education.” Nature Biotechnology, 36, 282–284, 2018.
https://doi.org/10.1038/nbt.4089Woolston, C. “Stress and Uncertainty Drag Down Graduate Students’ Satisfaction.” Nature, 610, 805–808, 2022.
https://doi.org/10.1038/d41586-022-03394-0Wilkinson, M. D. ve diğerleri. “The FAIR Guiding Principles for Scientific Data Management and Stewardship.” Scientific Data, 3, 160018, 2016.
https://doi.org/10.1038/sdata.2016.18UNESCO. Recommendation on Open Science, 2021.
https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379949UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research, 2023.
https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693ALLEA. The European Code of Conduct for Research Integrity, Revised Edition, 2023.
https://allea.org/code-of-conduct/Committee on Publication Ethics. “Authorship and AI Tools.”
https://publicationethics.org/cope-position-statements/ai-authorSan Francisco Declaration on Research Assessment.
https://sfdora.org/read/Think. Check. Submit.
https://thinkchecksubmit.org/
